FB'da MAQNAT.TV-ni izləyin

Videofraqment:





Video







Arxiv

«    Noyabr 2019    »
BeÇaÇCaCŞB
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930 

Ən çox oxunanlar

------------------------------------------
------------------------------------------
------------------------------------------
Sahibkar başçıya üz tutdu
18-02-2019, 13:59
------------------------------------------
Dinlər haqqında məlumat
3-06-2015, 16:37
------------------------------------------
------------------------------------------
------------------------------------------
"Tuğ" filimi
8-05-2019, 18:50
------------------------------------------
------------------------------------------
------------------------------------------

Reklam





Xəbər lenti

04-11-2019
04-11-2019
02-11-2019
01-11-2019
01-11-2019
01-11-2019
31-10-2019
30-10-2019
30-10-2019
28-10-2019
24-10-2019
24-10-2019
23-10-2019
22-10-2019
22-10-2019
17-10-2019
17-10-2019
17-10-2019
14-10-2019
14-10-2019
14-10-2019
14-10-2019
12-10-2019
10-10-2019
09-10-2019
09-10-2019
08-10-2019
08-10-2019
07-10-2019
07-10-2019
07-10-2019
07-10-2019
07-10-2019
08-05-2019
01-05-2019
29-04-2019
29-04-2019
29-04-2019
22-04-2019
12-04-2019
11-04-2019
11-04-2019
11-04-2019
09-04-2019
09-04-2019
09-04-2019
03-03-2019
28-02-2019
28-02-2019
28-02-2019
25-02-2019
25-02-2019
25-02-2019
25-02-2019
22-02-2019
21-02-2019
21-02-2019
21-02-2019
21-02-2019
21-02-2019
20-02-2019
20-02-2019
20-02-2019
18-02-2019
18-02-2019
18-02-2019
14-02-2019
14-02-2019
14-02-2019
14-02-2019


Sayğac


Böhrandan çıxış yolları -təkliflər

Böhrandan çıxış yolları -təkliflər1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə beynəlxalq maliyyə
böhranı baş vermişdir. Dünyada 1900 - 1903, 1907, 1920-ci illərdə iqtisadi böhranlar
yaşanmış, lakin onların heç biri 1929 - 1933 illərdə baş vermiş və bütün kapitalizm
dünyasını, iqtisadiyyatın bütün sahələrini əhatə etmiş dünya böhranı ilə müqayisə
edilə bilməzlər. Bu böhran zamanı kapitalist ölkələrinin sənaye istehsalının məcmu
həcmi 46%, polad əridilməsi - 62%, kömür hasilatı -31 %, gəmiqayırma istehsalı -
83%, xarici ticarət dövriyyəsi - 67% azalmış, işsizlərin sayı 26 mln nəfərə çatmış
yaxud istehsalatda işləyənlərin 25% təşkil etmişdir, halının real gəlirləri orta hesabla
58% azalmışdır. Böhran, çox saylı müflislik halları ilə müşayiət olundu – və sadəcə,
ABŞ-da 109 min şirkət iflasa uğramışdı.
1929 - 1933-cü illərdə - baş verən böhran müasir tarixdə ən iri dünya maliyyə
böhranı dövrüdür. O, Nyu-Yorkda fond birjasında iflasdan başlamış və bank sistemini,
sənayeni və kənd təsərrüfatını əhatə etmişdir. Öz xüsusiyyətinə görə bu təkrar
istehsalın böhranı idi, bu zaman əhalinin aşağı alıcılıq qabiliyyəti nəticəsində tsiklik
istehsal olunan mallara tələb azalmışdır. Nəticədə ictimai təkrar istehsal prosesi
pozulmuş, çoxsaylı ticarət və sənaye müəssisələri, nəqliyyat şirkətləri, banklar iflas
etmişdir. 1932-ci ildə ABŞ-da sənaye istehsalı, ümumən 46%, məhsulun ayrı-ayrı
növləri üzrə isə olduqca daha çox azalmışdır, məsələn, çuğun -79%, polad -76%
avtomobil -80%. Fəaliyyətdə olan 279 domna Peçindən yalnız 44 qalmışdır. Böhran
iflasın kütləvi dalğasına səbəb olmuşdur. 1929-1933 illərdə 135 min şirkət və 5760
bank iflasa uğramışdır. Yalnız 1932-ci ildə korporasiyaların itkisi 3,2 mlrd dollar təşkil
etmişdir. Xarici ticarət dövriyyəsi 3,1 dəfə azalmış və ölkə 1911-ci il səviyyəsinə
düşmüşdür.
Post-böhran depressiyası uzun müddətli olmuşdur. Müəyyən canlanmadan sonra
1937-ci ildə əvvəlcədən yüksəlmə fazasının olmaması ilə xarakterizə edilən yeni
13
böhran baş vermişdir. Yeni böhran əvvəlkindən zəif olsa da, olduqca kəskin keçirdi.
Kapitalist dünyada sənaye istehsalının ümumi həcmi 11%, ABŞ-da isə 21% ixtisara
salınmış, avtomobillərin buraxılması 40% azalmışdır. Bu böhranın inkişafı və
ağırlaşması 1939 - 1945-ci illərdə ikinci Dünya Müharibəsi ilə dayandırılmışdır.
Müharibədən sonra ilk qlobal iqtisadi böhran 1957-ci ilin sonunda başlamış və
1958-ci ilin ortalarınadək davam etmişdir. O, ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Belçika,
Niderland və digər bəzi kapitalist ölkələrini əhatə etmişdir. İnkişaf etmiş kapitalist
ölkələrində sənaye məhsulunun istehsalı 4% aşağı düşmüş, işsizlər ordusu demək olar
ki, 10 mln nəfərə çatmışdır. 1973-cü ilin sonunda ABŞ-da başlanmış iqtisadi böhran,
müddət, dərinlik və dağıdıcı gücü baxımından 1957-1958-ci il dünya iqtisadi böhranını
olduqca ötüb keçmiş və bir sıra xüsusiyyətlərinə görə 1929 -1933-cü il böhranına
yaxınlaşmışdır. Böhran dövründə sənaye istehsalı ABŞ-da 13%, Yaponiyada -20%
AFR - 22%, Böyük Britaniyada -10% Fransada - 13% İtaliyada 14% azalmışdır.
Səhmlərin kursu yalnız bir ilə (1973-cü ilin dekabr ayından 1974-cü ilin dekabr ayına
kimi) ABŞ-da 33%, Yaponiyada - 17%, AFR – 10%, Böyük Britaniyada -56%,
Fransada -33%; İtalşiyada -28% aşağı düşmüşdür. 1973-cü illə müqayisədə 1974-cü
ildə müflisliyin sayı ABŞ-da 6%, Yaponiyada - 42; AFR – 40% Böyük Britaniyada -
47%, və Fransada -27% təsir etmi dir. 1975-ci ildə inkişaf etmiş kapitalist ölkələrinə
işsizlərinin sayı 15 mln. nəfərə çatmışdır. Bundan başqa, 10 mln.-dan çox işçi yarımçıq
iş həftəsinə köçürülmüş və ya müvəqqəti olaraq müəssisələrdən kənarlaşdırılmışdır.
Hər tərəfdə əhalinin real gəlirlərinin aşağı düşməsi müşahidə edilmişdir.
Maliyyə böhranları 2007-2008-cu illərdə dünya iqtisadiyyatına damğasını
vurmuşdur. ABŞ, Yaponiya, Qərbi Avropa ölkələri kimi inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar,
Latın Amerika, Meksika, Şərqi Asiya və Türkiyə kimi inkişaf etməkdə olan
iqtisadiyyatlar, Rusiya, Şərqi Avropa ölkələri kimi keçid iqtisadiyyatlarının da daxil
olduğu ölkələrdə maliyyə və bank böhranları yaşanmışdır. Qloballaşma və maliyyə
14
sərbəstliyinin genişlənməsində və dərinləşməsində təsirli olan bu böhranlar bəzi
ölkələrdə hələ davam edir.
2007 - 2008 -ci illərdə ABŞ-da baş verən böhranın daha çox «maliyyə
infeksiyası» kimi yeni fenomenin nəticəsi olduğu aydınlaşandan sonra yeni dünya
maliyyə böhranının yaranma təhlükəsi xüsusilə kəskin şəkildə qəbul olunmağa başladı.
1970-2000-ci illərdə maliyyə böhranları onlarla ölkədə milli maliyyə
aktivlərinin 10-30 %-nin itirilməsinə səbəb oldu. 2008-2009-cu illərdə bir çox inkişaf
etmiş və İEOÖ-in bank sistemlərində böhranlar baş verdi və bu böhranlar yalnız batan
və çətin vəziyyətə düşən bankları deyil, eyni zamanda banklarla əlaqəsi olan real
sektoru və ev idarələrini də əhatə etdi. 2008-ci ilin II yarısı - fond indekslərində
azalma: 70-80%, qlobal maliyyə sektorunda itkilər: 3 trln. $ və ya qlobal ÜDM-in
4.3%-i təşkil etmişdir. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bank böhranının aradan
qaldırılmasına yönəlik çəkilən məsrəflər orta hesabla ÜDM-nin 15-20%-ni təşkil edir.
Qlobal maliyyə böhranı və postkrizis ssenarisinin inkişafı ardıcıllıqla aşağıdakı
kimi olmuşdur:
1. ABŞ ipoteka kreditləşmə sisteminin çöküşü;
2. kredit həcminin azaldılması və kredit xəttinin açılmasına ciddi nəzarət;
3. Fond indekslərinin aşağı doğru meyli;
4. büdcə defisitlərinin artımı;
5. real sektorda geriləmə;
6. işsizliyin güclənməsi;
7. istehlak xərclərinin azalması.
Beləliklə, bundan öncə iqtisadiyyatı xəstələnmiş ölkələrə resept hazırlayan ABŞ
və Avropa Birliyi kimi ölkələr-“maliyyə doktorları” özləri xəstələnmişlər və ilk
növbədə onların təcili müalicəyə ehtiyacı vardır.
Məlum olduğu kimi, dünya maliyyə böhranı Amerikanın daşınmaz əmlak
bazarında möhtəkirlikdən başlanmışdır. Bundan başqa, törəmə maliyyə alətlərinin
15
yaranma səbəblərindən biri risklərdən qorunmaq olsa da, onların spekulyativ məqsədlə
istifadəsi sürətlə artdı. İpoteka “köpüyü” partlayaraq, bütün dünyada bank
sektorundakı böhrana təkan vermişdir ki, bu da öz növbəsində, dünyanın bütün
dövlətlərinin iqtisadiyyatında real sektorda resesiyaya səbəb olmuşdur. Bütün bunlar
maliyyə bazarlarında güvən amilinin itməsinə və panikanın yayılmasına gətirib
çıxardı. Amerikanın bank sistemində başlayan böhran sürətlə dünyanın inkişaf etmiş
və İEOÖ-inə yayıdı.
Beləliklə, 2007-2008-ci illərdə başlanan və indiyədək davam edən qlobal
maliyyə böhranını 4 mərhələyə bölmək olar:
1. Anglo-sakson maliyyə böhranı (2007-ci ilin yaz ayından 2008- ci ilin mart
ayınadək). Qlobal böhranının ilk mərkəzi ABŞ ipoteka bazarında problemlərin
yaranması ilə meydana çıxdı və ABŞ-ın ən iri ipoteka Bankının “Bear Stearns”
qurtarılmasına yönəlik başlanan əməliyyat oldu.
2. Hüdudçəkmə və ya sərhədçəkmə (decoupling, mart-avqust 2008-ci il). Böhran
bütünlüklə iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrə yayıldı, ancaq bununla yanaşı ümid
bağlamaqda idi ki, böhran İEOÖ-ə təsir etməyəcək və nəticədə onların dinamik
iqtisadi inkişafı burulğan içində olan ölkələrin xilas edilməsində əsas katalizator
olacaqdır.
3. Kredit daralma əməliyyatı (de-leveraging, sentyabr-noyabr 2008-ci il). Qlobal
böhranın İEOÖ-ə bulaşması və inkişaf etmiş ölkələrdə resesiyanın başlanması
haqqında rəsmilərin etirafları. Dünyanın bir çox ölkələrində bank sisteminin kollaps
təhlükəsinin başlanğıcı.
4. Emissionla vurulmaq və ya doldurmaq (quantitative easing, noyabr 2008-ci
ilin sonundan indiyədək olan müddətə). Dünya ökələrinin əksər hökumətləri istehsalat
kollapsına yol verməmək üçün monetar və fiksal xarakterli çox çesidli tədbirlər paketi
hazırladı və məqsəd ilk növbədə, pul təklifini artırmaqla tələbi stimallaşdırmaqdır.
16
Son iqtisadi və maliyyə krizi 2006-cı ildən Amerikada daşınmaz əmlak
sektorunda özünü yavaş-yavaş hiss etdirməyə başlamışdır. Birinci olaraq “Ownit
Mortgage Solutions” iflas etmiş, bu iflasın arxasınca daşınmaz əmlak sektorunda
qeyri-müəyyənlik sürətlə artmağa başlamış və qısa müddət ərzində bütün ipoteka
bazarına yayılmışdır. 2 aprel 2007-ci il tarixində "New Ceuntry Financial"ın
müflisləşməsi, yeni bir iqtisadi böhranın olacağından xəbər verdi. Amerika Mərkəzi
Bankının (FED) faizləri aşağı salması səbəbiylə banklar ucuz fonlar əldə etmişlər və
bu sayədə aşağı faizli kreditlər təmin etmişlər. Amma bütün bu kreditlərin idarə edilə
bilməməsi və FED-in faiz dərəcələrini yenidən artırmasının nəticəsi olaraq ipoteka
bazarlarında qiymətlər düşməyə başlamış, bu eniş daşınmaz əmlak sektorunda
çətinliklər yaratmışdır. Digər tərəfdən də aşağı faizli kreditlərin yayılması və riskli
varlıqların qiymətlərinin artması ipoteka kreditləri verən bankları çətin vəziyyətdə
qoymuşdur. Bunun dolayı olaraq sərmayə banklarına sıçraması və bazarlarda arxa
arxaya gələn iflaslar maliyyə sistemini sarsıtmışdır. Şəxslərdə banklara olan inamın
azalması və pullarını likvidləşdirməsi nəticəsində banklar və maliyyə təşkilatları öz
funkisiyalarını yerinə yetirə bilməmiş və nəticədə böhran real iqtisadiyyata
sıçramışdır.
ABŞ-dan başlayıb sürətlə Avropaya yayılan qlobal iqtisadi böhran böyük
şirkətləri və bankları çətin vəziyyətdə salmışdır. Ölkələr böyük şirkətləri və bankları
iflasdan xilas etmək üçün xüsusi maliyyə proqramları hazırlayaraq likvid varlıqlara
olan ehtiyacı ödəməyə çalışmışdır. Bu dövrdə qlobal iqtisadiyyat II Dünya
müharibəsindən sonrakı ən böyük kiçilməni yaşamışdır. İMF-in hazırladığı hesabatda
qlobal iqtisadi artımın 2007-ci ildə 7.3 faiz, 2008-ci ildə 2.8%, 2009-cu ildə isə mənfi
12.3% reallaşdığı ifadə edilmişdir. Dünya ticarət həcmindəki artım isə 2007-2009-cu
illər arasında 5.3 faizdən mənfi 0.8-ə faizə enmişdir. Dünyada milli gəlirin 20-30
triliyon dollar azalacağı əvvəldən bildirilmişdir. Bu azalma hər ölkədə fərqli formada
özünü göstərmiş və kapitalist sənaye ölkələri daha çox zərər görmüşdür.
17
1.3. 2007-2008 dünya maliyyə böhranının ABŞ və Avropa
iqtisadiyyatına təsirlərinin qiymətləndirilməsi
Bildiyimiz üzrə qlobal iqtisadi böhran Amerikada başladı və Avropaya, oradan
da bütün dünyaya yayıldı. Amerika Mərkəz Bankının faiz dərəcələrini yüksəltməsi
nəticəsində daşınmaz əmlak sektoru durğunlaşmışdır. Asan şərtlərlə əldə edilən və
aşağı faiz dərəcələri olan bu kreditlərlə ev alan bir çox şəxslər faizləri geri ödəyə
bilmirdi və mənzilini satışa çıxarmaq məcburiyyətində idi. Belə mənzil sahiblərinin
sayı durmadan artırdı və artıqcada tələb təklifi daha çox üstələdiyi üçün mənzil
qiymətləri enməyə başlamışdır. Bu daşınmaz əmlakın ən önəmli müştərilərindən olan
hedge fondlar və büdcələri milyard dollarlarla ifadə edilən beynəlxalq banklar maliyyə
sistemindəki kiçilmələrdən yüksək miqdarda zərər görmüşdür.
Beynəlxalq maliyyə böhranının başlanğıcı qəbul edilən avqust 2007-ci il
tarixindən bəri ABŞ-da 20-nin üzərində bank iflas etdi. İflas edən bankların aktivləri
175 milyard dollar olaraq qiymətləndirilir. Bu dövrdə ABŞ-ın öndə gələn banklarından
olan Bearn Stearnsın iflas edəcəyini elan etməsiylə hissə başına 2 dollar olmaq üzrə
236 milyon dollara JP Morgan tərəfindən satın alındı. Daha sonra Bank of Amerika
maliyyə nəhəngi olan Merrill Lynchi satın aldı. Lehman Brothersin müflisləşməsi isə
bu sektordakı digərlərinin də sonunun gəldiyindən xəbər verirdi. Bunu görən FED,
ABŞ-ın ən böyük iki sərmayə bankı olan Goldman Sachs və Morgan Stanleni
dəstəkləmək məqsədiylə hər iki bankın statusunu dəyişdirməsi nəticəsində dünyanın ən
böyük bazarı olan Wall Streetdəki sərmayə bankçılığı modeli tarixə qarışdı. Bütün bu
dəyişmələr artıq bankçılıqda köhnə modelin getməsi yerinə yeni modelin gəlməsi
şəklində şərh oluna bilər. Bu da böhranın ən çox bankçılıq sektoruna etdiyi qalıcı
təsirdən xəbər verirdi.
ABŞ ÜDM-i böhranın başladığı vaxtda 4.8 faiz artarkən 2009-cu ilin ilk
rübündə 6.1% azaldı. ABŞ iqtisadiyyatı təxminən böhrandan 5% nisbətində təsirlənmiş
18
və bu təsir indi də davam etməkdədir. Belə ki, böhrandan əvvəl edilən hesablamalara
görə 2014-cü ildə 2006-cı ilə görə ABŞ ÜDM-i 15 % -ə qədər artmalı idi amma bu
rəqəm böhrandan sonra 9 faiz olaraq təxmin edilməkdədir.
Qrafik 1. ABŞ, Borcun ÜDM-ə olan nisbəti
Mənbə: www.imf.org
ABŞ-ın iqtisadi göstəricilərinə görə borcun ÜDM-ə olan nisbəti 2011-ci ilin
birinci yarısında sağdakı qrafikdə də verildiyi kimi 97 faizdir. Bu qrafikdə diqqəti ən
çox cəlb edən məqam isə ABŞ borcunun ÜDM-ə olan nisbətinin 2008-dən 2009-a
keçən ildə indiyə qədər görülməmiş ölçüdə, yəni 21 faiz artırması idi. Və dövlət
borcunun bu qədər artması iqtisadiyyata qoyulan investisiyaların riskini artırır. 2007-
dən sonrakı dövrlərdə xoşbəxtlik indeksindəki azalmalar əslində son qlobal iqtisadi və
maliyyə böhranın ictimai həyata nə qədər təsir etdiyini ortaya qoymaqdadır. Belə ki,
Avropa Statistik komitəsinin açıqladığı xoşbəxtlik indeksi 2007-2009 dövründə
0.3-dən mənfi 3.2-ə qədər düşmüş və Amerika xalqının get-gedə daha da bədbəxt
olması qənaətinə gəlməyə əsas verir.
Bütün dünyanı təsiri altına alan qlobal iqtisadi böhran maliyyə, daxili tələb və
qlobal ticarət vasitəsi ilə sürətlə Avropa ölkələrinə yayılmağa başlamış. Böhranın
38 35 33
44
56
67
58
65 68
89
95 97
0
20
40
60
80
100
120
1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2008 2009 2010 2011
19
yüksək sürətlə yayılması bank iflaslarına gətirib çıxarmışdır. Bankların kredit
limitlərini məhdudlaşdırması və xüsusilə inkişaf edən Avropa ölkələrində azalan
maliyyə imkanları, böhranın artmasına gətirib çıxarmış və iqtisadi tənəzzüllər artaraq
ABŞ-dakı iqtisadi itkiləri ötüb keçmişdir. Ev təsərrüfatlarının qənaətlərini
yüksəltməsinə bağlı olaraq dayanıqlı istehlak mallarına olan tələbin və mənzil
kapitalının azalması məcmu tələbin azalmasına səbəb olmuş, və qiymətlər düşməyə
başlamışdır.
Digər tərəfdən kapital əsaslı mallara olan tələbin azalması, ticarətdəki maliyyə
sıxıntıları və yavaşlayan iqtisadi fəaliyyətin çox daha sürətli olması səbəbiylə xarici
tələb azalmış, bu da AB-nin ixracatına mənfi təsir göstərmişdir. İxracat bir əvvəlki ilə
görə azalmış, və 2009-cu ildə AB artım sürəti sıfıra yaxınlaşmışdır. 2008-ci ildə 0.8
faizdən 2009-cu ildə mənfi 2.5 faiz nisbətinə qədər düşmüşdür. 2007-ci ildə bu nisbət
2.9 faiz, 2010-cu ildə isə 0.7 faiz olmuşdur. Artım nisbətindəki azalma 2008-ci il
etibarilə ən çox İtaliyada (-1.3%) ən az isə Polşada (5%) olmuşdur.
İqtisadiyyatın durğunluğa girməsi səbəbiylə işsizlik faizləri yüksəlmişdir. 2007-
ci ildə AB-27 daxildə 7.5% olan işsizlik nisbəti, 2009-cu ildə 18.8% olaraq
reallaşmışdır. O dövr Avropada böhrandan ən çox təsirlənən sahə isə məşğulluq bazarı
olmuşdur. 2011-ci ilinin ilk aylarında işsizlik nisbəti AB daxilində 9,5% , avro
sahəsində isə 10% civarında olmuşdur.Yaşanan qlobal böhran, AB ölkələrində büdcə
kəsirlərini və borc miqdarını böyük ölçüdə artırmış və bir çox üzv ölkələrdə dövlət
maliyyəsinin davamlılığının təhlükəyə girməsinə səbəb olmuşdur. Necə ki 2006-cı ildə
7,1 trilyon avro olan AB dövlətlərinin borc miqdarı 2009-cu ilin sonunda xilasetmə
maliyyə paket proqramlarının icra edilməsi ilə 8,6 trilyon avroya yüksəlmişdir.
Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları olan Amerika və Avropa ölkələrində
böhranın göstərdiyi uzun müddətli təsirlər bir çox makroekonomik göstəricilərə görə
bənzərdir. Belə ki, hər iki iqtisadiyyatda işsizlik faizləri artdı, icra edilən xilas
proqramlarıyla büdcə kəsirləri artdı və dövlət borcları atmağa başladı. Bütün dünyada
20
adam başına düşən gəlir azalınca, real sektorun gələcəyə ilişkin gözləntiləri
neqativləşdi və bu səbəblə istehlak azaldı, qənaətlər artmağa başladı. Bankların kredit
limitini aşağı çəkməsi kredit alma imkanlarını azaltdı və maliyyə sahəsində likvid pul
çatışmazlığını reallaşdırdı. Gələcəyə ilişkin təxminlərin pozitiv olmaması səbəbiylə
investisiyalar azaldı. Daxili və xarici tələb düşüncə ÜDM azaldı, iqtisadi artım faizi və
ticarət həcmi azaldı. Digər tərəfdən iqtisadiyyatın davamlı böyüməsinə səbəb olan
məhsuldarlıq faizi aşağı düşdü. Müasir kapitalı təşviq edən əhəmiyyətli ünsür olan
müasir istehlakçı sayı azaldı.
Fərqli tərəfi isə Avropanın ABŞ-dan daha pis vəziyyətə düşməsi və xilas
proqramları üçün alınan borcların ABŞ-dan daha çox olmasıdır. Alınan borclar çox
olunca avro dollar qarşısında dəyər itirdi və xarici ticarətdə Avropanın Amerikaya
qarşı rəqabət qabiliyyətliliyi artdı. Digər tərəfdən baxdığımızda Amerikan iqtisadiyyatı
2007-2008-ci il böhranından Avropa iqtisadiyyatına nisbətə daha tez çıxdı. Avropanın
borc problemi hələ də həll edilmiş vəziyyətdə deyil. Bu isə Avropa birliyini təhdid
edir.
Maraqlı haldır ki, hazırda dünyanı bürümüş maliyyə böhranı proseslərində, bu
iki amil yenə də özünü göstərməkdədir. Bir çox dünya alimlərinin və ekspertlərin
rəylərinə görə, hazırkı dünya maliyyə böhranı ağır fəsadlarla nəticələnəcək və bu
böhran bu vaxta kimi baş vermiş böhranların ən ağırı olacaqdır. Amerikalı alim
B. Delonqa görə, bu böhran keçən əsrin 80-ci illərindəkindən daha ağır olacaqdır.
Harvard Universitetinin professoru K.Roqoffa görə isə, bu son 25 ildə ən ağır bir
böhrandır. Bu böhranın ağır fəsadlarla nəticələnəcəyi iri dövlətləri operativ tədbirlər
görməyə məcbur etmişdir. Superdövlət ABŞ-da ÜDM-nin azalması davam edir və bu
vəziyyətin hələ 2009-cu ilin əvvəlinədək uzanması proqnozlaşdırılır. Böhranın
fəsadlarının maliyyə bazarın iflic etməklə yanaşı, ABŞ iqtisadiyyatının real
sektorlarına, xüsusilə sənaye sektorlarına ciddi zərər göstərəcəyi təhlükəsi vardır.
Bunları nəzərə alan, ABŞ hökuməti 700 mlrd. dollar vəsait ayırmaqla, böhrandan çıxış
21
üçün tədbirlərin reallaşdırılmasına başlamışdır. Polson planı adlı bu tədbirlər paketinin
əsas mahiyyəti baş vermiş böhrana qarşı sistemli tədbirlərin görülməsi və Amerika
xalqının maliyyə təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir.
Qeyd edildiyi kimi, maliyyə böhranı Avropa ölkələrini də bürümüşdür. Artıq 2
iri Avropa bankı milliləşdirilmişdir. Böhranla uzun mübarizədən sonra, Britaniyanın iri
ipoteka bankı Bradford Bingley dövlətin əlinə keçmişdir. Fortisin benilyuks bank
qruplarının aksiyalarının əksəriyyəti Belçika, Hollandiya və Lüksemburq hökumətləri
tərəfindən alınmışdır. Eyni əməliyyatlar Almaniya və Belçika hökumətləri tərəfindən
Doxia və Hyro Real Estote banklarına qarşı da aparılmışdır. Burada qısa müddət
ərzində Avropa ölkələri 60 mlrd. dollar kredit resursları ayırmışdır. Ancaq buna
baxmayaraq böhrana qarşı görülən tədbirlərin həcmi böyük olaraq qalmışdır. Məhz bu
səbəbdən Almaniya parlamenti dünya maliyyə böhranından çıxmaq üçün 650 mlrd.
dollar ayrılmasını lazım bilmiş və 15 Avropa ölkəsi maliyyə böhranı ilə mübarizə üçün
birgə plan qəbul edərək bankların qismən milliləşdirilməsinə başlamışlar. Britaniyalı
iqtisadçı Ben Mey hesab edir ki, Avropa iqtisadiyyatının xilas edilməsi üzrə planlar
regionda iqtisadiyyatın zəifləməsinin qarşısını ala bilməyəcəkdir. Avrozonada
banklararası kreditləşdirmənin stimullaşdırması üçün koordinasiya olunmuş tədbirlərin
elan edilməsi fond bazarının sabitləşməsinə və avronun bərpasına kömək etmişdir.
Ancaq, biz bu planların 2009-cu ildə regionda iqtisadi durğunluğun qarşısını ala
biləcəyinə inanmırıq.
BVF-nun proqnozuna görə ABŞ-da baş vermiş maliyyə böhranı Avropada
sistemli böhran riskinin artmasına gətirib çıxara bilər. Ancaq Avropada böyük həcmli
böhran gözlənilmir və belə hesab edilir ki, Avropa ölkələri hökumətlərinin gördüyü
tədbirlər bunun qarşısını alacaqdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, MDB ölkələri içərisində fond və qiymətli kağızlar
bazarları, dünya bazarlarına nisbətən geniş inteqrasiya etmiş ölkələrdə dünya maliyyə
böhranının təsiri daha çox diqqəti cəlb edir. Bununla yanaşı, həmin ölkələrin (Rusiya,
22
Ukrayna və Qazaxıstan) bank sistemlərinin də dünya bank sisteminə daha açıq olması
amilini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Maraqlıdır ki, hələ 2008-ci ilin aprelində AlmaAta
şəhərində Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin bank assosiasiyalarının iştirakı ilə
MDB ölkələrinin bank ekspertlərinin sammitində yaxınlaşmaqda olan bank-maliyyə
böhranının qarşısının alınması üçün tədbirlər səslənmişdir. Ancaq, MDB-nin yarandığı
və fəaliyyət göstərdiyi dövrdə qəbul edilmiş, lakin kağız üzərində qalmış çoxsaylı
qərarlar kimi, həmin sammitdə səslənən vahid regional valyutanın yaradılması
məsələşinin də yaxın 10 ildə həyata keçirilməsi real görünmür.
Bank eksperti A. Kazakov isə bu cür vahid süni valyuta yaratmaqdansa,
ölkələrin milli valyutalarından istifadə etməklə ölkələrarası klirinq əməliyyatlarının
aparılmasını məqsədəuyğun hesab edir. Bu təcrübənin hələ SSRİ dövründə sözü gedən
qurumun yaxın müttəfiqləri ilə geniş həcmdə istifadə edilməsini də diqqətdən
qaçırmaq olmaz. Ekspert P.N. Nefidovun fikrincə, bu vahid ödəniş sisteminə (klirinq)
ilk növbədə Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, həm də Ukrayna və Belorus daxil olmaq
imkanına malikdirlər. Bu narahatçılığın əsas səbəblərindən biri, yaxın iki ildə dünya
maliyyə böhranının MDB ölkələrinin hələ yenicə möhkəmlənməkdə olan bank
sisteminə və xüsusilə real iqtisadi sektorlarına ciddi neqativ təsir edəcəyi hesab edilir.
Məsələn, rusiyalı bank eksperti A. Kostinə görə, Rusiya, Azərbaycan və Qazaxıstanın
ixrac təyinatlı mallarının, xüsusilə neftin qiymətinin aşağı düşməsi artıq bu gün dünya
böhranının başlanmasını göstərir . Bununla yanaşı, maliyyə böhranı ilə bağlı MDB
ölkələrinin bank-maliyyə və real iqtisadi sektorlarında bir sıra aşağıdakı pessimist
proqnozları diqqəti cəlb edir:
- yenicə iqtisadi inkişaf templəri toplayan MDB ölkələri iqtisadi durğunluğa
düçar ola bilərlər;
- maliyyə böhranı və kredit resurslarının məhdudluğu, bank sisteminin
dayaqlarının silkələnməsi son nəticədə milli valyutaların zəifləməsinə və
devalvasiyasına gətirib çıxarar;
23
- maliyyə böhranın həcminin və coğrafiyasının genişlənməsi, bu ölkələrin
maliyyə sistemlərinin və maliyyə institutlarının işində ciddi təhlükələr törədə bilər;
- MDB ölkələrinin bir-birinə zəif maliyyə inteqrasiyaları, bu ölkələrin maliyyə
böhranına qarşı birlikdə ciddi mübarizə aparmasını çətinləşdirər;
- nəhayət, maliyyə-bank sisteminin zəifləməsi, iqtisadi inkişaf proseslərinin
ləngiməsi, bu ölkələrin sosial-iqtisadi inkişaf tempini zəiflədəcək və bir sıra sosial
problemlərin həllinə milli resursların geniş həcmdə ayrılmasını məhdudlaşdıracaq və s.
Ekspertlərin apardığı təhlillər göstərir ki, nisbətən qapalı olan bank sistemi bu
böhrandan cüzi itkilərlə çıxa bilər. Bu ilk növbədə kənardan kredit resurslarının cəlbi
ilə bağlıdır. Ancaq, Ukrayna və Qazaxıstan bankları artıq böhranın fəsadlarının ciddi
təsirinə malik olublar. Belə ki, bu ölkələrin bank sistemində xaricdən cəlb edilən
vəsaitlər, ümumi bank aktivində 50%-dən çoxluq təşkil edir. Bu ölkələrlə yanaşı,
maliyyə-kredit böhranı Rusiya və Belarusda da özünü göstərmişdir. Hətta, Rusiya
kömək məqsədilə, nisbətən qapalı bank-maliyyə və iqtisadiyyat sektoruna malik olan
Belarusa 2 mlrd. dollar ayırmışdır.
Rusiyanın özündə isə artıq ödəmə vaxtı keçmiş kreditor borclarının məbləği
35mlrd.dollara çatmışdır. Hələ 2007-ci ilin yazında Rusiyanın iqtisadi araşdırmalar
mərkəzindən birində, dünya maliyyə böhranının yaxınlaşması və onun Rusiyaya,
xüsusilə real iqtisadi sektoruna ciddi təsir edəcəyi bildirilmişdir. Bu cür proqnoz
dünyada baş verən birja əməliyyatlarının və qiymətli kağızlar bazarlarının qeyrisabitliyi,
birja fırıldaqlarının artması və s. ilə izah edilir.
Qeyd etmək lazımdır ki, artıq Rusiya hökuməti də, səhvə yol verdiklərini və
ölkədən kapital axımının sürətləndiyini etiraf ediblər. Bununla bağlı Rusiya hökuməti
maliyyə böhranının ölkəyə təsirini azaltmaq üçün tədbirlər görməkdədir. Belə ki,
əmanətlərin sığortalanması üzrə Agentliyin funksiyasının genişlənməsi üçün bankların
kapitallaşdırılmasına 8 mlrd. dollar, bank sisteminin fəaliyyətinin sabitləşməsinə 16
mlrd. dollar, "qısa pullar" və 40 mlrd. dollar uzunmüddətli subordinasiyalı kreditlər
24
ayrılmışdır. Bundan əlavə, xarici kreditlərin ödənişi üzrə əməliyyatların vaxtında
aparılmasına 50 mlrd. dolların ayrılması nəzərdə tutulmuşdur. Bu cür tədbirlərin
aparılmasına baxmayaraq, maliyyə böhranı başlayandan Rusiya bank sistemində
təkcə fiziki şəxslərin əmanətlərinin axını 2 %-ə yaxın olmuşdur və bu təxminən 3,4
mlrd. dollar təşkil edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Rusiyada bank əmanətlərinin həcmi
220 mlrd. dollardır və hazırda rubl üzrə əmanətlərin azalması müşahidə edilir. Bir çox
ekspertlərə görə, əgər neftin qiyməti düşməkdə davam edərsə, Rusiyadan kapital axını
daha da güclənəcək və 2015-ci ildə ölkə iqtisadiyyatının artım tempi sıfır dərəcəsinə
qədər düşə bilər. Hazırda Rusiyanın fond bazarının 70-80%-ni xarici kapital təşkil edir
və maliyyə böhranı gücləndikdən sonra bu tip investorlar öz aktivlərini dəyərdəyməzinə
satmağa və ya ölkədən çıxarmağa başlayıblar.
Qeyd etmək lazımdır ki, Rusiyada 2007-2008-ci illərdə korporativ xarici borclar
300 mlrd. dollara çatıb və bu kapitalın əsas hissəsi neft-qaz sektoru ilə yanaşı, ölkənin
digər iqtisadi sektorlarının (tikinti, istehlak bazarı, ipoteka, yeni layihələr və s.)
inkişafına yönəldilmişdir. Bu borclar üzrə ödənişlər 2008-2009-cu illərdə 245 mlrd.
dollara bərabərdir. Neft-qaz dollarının azalması ilə bağlı maliyyə imkanlarının
məhdudluğu qaçılmaz və ölkəyə gələn kapital axınının dayanmasını nəzərə alsaq bu
qədər borcun ödənməsini də ölkədən gedən kapital kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Fitch Rotings Beynəlxalq Reytinq Agentliyinin xüsusi məruzəsində qeyd edilir ki,
dünya banklarının silkələnməsi Rusiya iqtisadiyyatının zəif yerlərini açıb göstərməyə
başlamışdır.
25
FƏSİL 2. BEYNƏLXALQ MALİYYƏ BÖHRANLARINA QARŞI
MÜBARİZƏ TƏDBİRLƏRİ MEXANİZMİ
2.1 Maliyyə böhranların qarşısının alınması üzrə müasir
mexanizm və modellər
Orta hesabla ölkələrin iqtisadi inkişafının böhrandan qabaq illərin orta
səviyyəsinə qədər bərpası valyuta böhranı baş verdikdən sonra təxminən iki il təşkil
edir, bank böhranından sonra iqtisadi inkişafın bərpası isə dörd ildən çox davam edə
bilər. Statistik modellərin nöqsanlarına cavab olaraq müəlliflər valyuta və bank
böhranlarının proqnozlaşdırılmasına dair yanaşmaları ölkələrin zəifliyi reytinqlərinin
istifadəsi əsasında, təkmilləşdirməyi təklif edirlər və onları bank sistemlərinin
keyfiyyət göstəricilərinin təhlili və maliyyə böhranlarının zəncirvarı reaksiyasının
yayılması ilə bağlı yeni indikatorların uçotu ilə tamamlayırlar.
Maliyyə böhranlarının zəncirvarı reaksiyasının yayılma mexanizmlərinin icmalı
H.Huanın əsərində verilmişdir, həmin əsərdə maliyyə sarsıntılarının ötürülməsinin
valyuta, bank və fond yollarının əhəmiyyəti qeyd olunmuşdur. Maliyyə böhranlarının
qarşısının alınmasına sistem yanaşma baxımından daha maraqlı olan D.Bartonun və
digər müəlliflərin əsərində iqtisadiyyatın real və bank sektorlarının vəziyyətini,
həmçinin daxilə kapital axını ilə bağlı olan milli və beynəlxalq fond bazarlarının
vəziyyətini əks etdirən, bir-biri ilə bağlı olan və böhranın inkişafına təsir edən beş sahə
tədqiq olunmuşdur. Qeyd olunan sahələrin vəziyyətini əks etdirən göstəricilər sistemi
və onların qiymətləndirmə üsulları təklif edilmişdir. Müəlliflər qeyd edir ki, böhranları
əvvəlcədən görmək və onları idarə etmək olar. Əsərdə iqtisadiyyatın real sektorunun
yığılmış mənfi potensialının və maliyyə böhranının inkişafı prosesində həmin
potensialın bank sektoruna təsiri xüsusi qeyd olunur. Yerli, milli və beynəlxalq
26
səviyyələrdə böhranların aradan qaldırılmasının çox saylı nümunələri və üsulları
müzakirə olunmuşdur.
QXS (Qabaqcadan xəbərdarlıq sistemi) - nin effektivliyinin artırılmasının
mühüm üsulu böhranların proqnozlaşdırılması modellərinin keyfiyyətinin yaxşılaşması
və məlumatın işlənilməsi üzrə yeni metodikaların istifadəsidir. Son zamanlar böhran
indikatorlarının işlədilməsinə yeni yanaşmalar meydana gəlmiş və böhranların
proqnozlaşdırılmasına siqnal və reqress yanaşmanın istifadəsinə əsaslanan köhnə
metodikalar təkmilləşdirilmişdir. Nağın və Mitranın əsərində QXS modelinin
yaradılması üçün süni neyroşəbəkələr metodikası istifadə olunmuşdur. 1980-1998 illər
üzrə İndoneziya, Malayziya və Tailand haqqında aylıq məlumatların təhlili əsasında
onun göstəricilərinin Kaminskinin indikator modeli ilə müqayisəsi aparılmışdır.
Neyroşəbəkə modellərinin əsas üstünlüyü dəyişənlərin qarşılıqlı əlaqəsinin kompleks
uçotunun çevikliyi və mümkünlüyüdür. Çatışmayan cəhətlərdən biri onların isinin
qeyri - şəffaflığıdır. Dəyişənlərin əmsallarının olmaması və onların qarşılıqlı
əlaqəsinin xarakterinin aşkar şəkildə olmaması səbəbindən onlardan hansının böhran
həddinə gəlib çatdığını və böhran ehtimalının inkişafına təsir etdiyini müəyyən etmək
çətindir.
Müasir şəraitdə çox böyük zərərlə bağlı olan miqyaslı fəlakətlərin və böhranların
qarşısının alınması üçün geniş istifadə olunan yanaşmalardan biri erkən qarşısını alma
sistemlərinin istifadəsidir. Dünyada təbii və antropogen böhranların qarşısının alınması
üçün həmin sistemlərin istifadəsi ilə bağlı böyük təcrübə toplanmışdır. Hərbi
münaqişələrin106, aclığın107, hidrometeoroloji və geoloji fəlakətlərin və mənfi sosialiqtisadi
nəticələrlə digər miqyaslı hadisələrin yaranma ehtimalı haqqında qabaqcadan
xəbər verən çoxsaylı müxtəlif qabaqcadan xəbərdarlıq sistemi (QXS) mövcuddur. Bu
gün QXS ayrı-ayrı üsulları valyuta böhranlarının, bank 109 və korporativ
müflisləşmələrin qarşısının alınması üçün istifadə olunur.
27
QXS - nin çox sayda tətbiqi xarakterli tərifləri var. Məsələn, BMT-nin
fəlakətlərin məhdudlaşdırılması üzrə beynəlxalq proqramı çərçivəsində qəbul olunmuş
tərif mövcuddur. Həmin sənəddə xüsusilə qeyd olunur ki, QXS riskə meylli insanlara
və təşkilatlara riski istisna edən və ya azaldan tədbirləri görməyə və effektiv cavabı
hazırlamağa imkan verən məsul orqanlar tərəfindən doğru məlumatın vaxtında təmin
olunması məqsədilə istifadə olunur. Bu tərifdən irəli gəlir ki, məsul orqanların
funksiyası yalnız risklər haqqında məlumatın verilməsindən ibarətdir, müvafiq
tədbirlərin görülməsi isə digər orqanlara həvalə olunur. Beləliklə, böhranların
nəticələrinin müxtəlif dərəcəli təsirinə məruz qalan subyektlər arasında böhranların
qarşısının alınması üzrə funksiyaların, məsuliyyətin və marağın əhəmiyyətli bölgüsü
aparılır : bəziləri əvvəlcədən məlumat verir ki, bu zaman böhranın yaranmasının erkən
mərhələsi xüsusi qeyd edilmişdir, digərləri isə böhranların qarşısının alınması
məqsədilə effektiv tədbirlər görməlidirlər. Belə bir yanaşma beynəlxalq təşkilatlar
üçün səciyyəvidir.
Hərbi problemlərlə bağlı QXS başqa bir tərifi istifadə olunur: “Erkən qarşısını
alma – qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi məqsədi ilə səlahiyyətli hökumət orqanlarının
böhranın yaranma təhlükəsi haqqında əvvəlcədən xəbərdar edilməsidir”. Müzakirə
olunan halda böhranın qarşısının alınması sistemi ən yüksək etibarlılığa və operativliyə
malik olmalı olan xüsusi tədbirlər kompleksidir. Təhlükənin növündən asılı olaraq
səlahiyyətli hökumət orqanları qabaqlayıcı tədbirləri seçməlidirlər. On ildən çox
davam edən təbii fəlakətlər sahəsində erkən qarşısını alma sistemlərinin işlənib
hazırlanmasının, inkişafının və fəaliyyətinin yekun nəticələri BMT-nin müxtəlif
komitələri və Almaniyanın, ABŞ-ın və Çinin müvafiq hökumət orqanları tərəfindən
təşkil olunaraq və dəstəklənərək 2003-cü və 2006-cı illərdə müvafiq olaraq Bonnda və
Şanxayda keçirilmiş beynəlxalq elmi konfranslarda müzakirə olunmuşdur.
Konfransların materiallarında kompleks şəkildə QXS-nin tətbiqinin müsbət təcrübəsi,
28
həmin sistemlərin fəaliyyətinin nöqsanları və problemləri və onların inkişaf
perspektivləri göstərilmişdir.
Şanxayda keçirilən konfransda sistemin aşağıdakı tərifi təklif olunmuşdur:
“Erkən qarşısını alma sistemi – zərərin vurulması ehtimalı haqqında ən yüksək
dərəcədə dəqiq məlumatın hazırlanması və həmin məlumatın təhlükəyə məruz
qalanlara və müdafiəni təmin etməli olanlara verilməsinin təminatı üzrə sosial
prosesdir.” Erkən qarşısını almanın çox saylı şərhinin mövcudluğu bütün hallar üçün
tək olan tərifi qısa ifadə etməyə imkan vermir. Müvafiq tərif sistemin strukturu ilə
birlikdə, qarşıda qoyulmuş məqsədlərdən və risk amillərinin tərifindən, həmin
məqsədləri və amilləri qısa ifadə edən orqanlardan və təhlükə haqqında xəbərdar
etmələrin nəzərdə tutulduğu şəxslərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Lakin maliyyə
bazarında baş verən böhranların vurduğu zərərin miqyaslarını və buna bazar
iqtisadiyyatının demək olar ki, bütün subyektlərinin cəlb olunduğunu nəzərə alaraq
güman etmək olar ki, QXS sosial proses kimi dövlət, ictimai təşkilatların və biznesin
böhranların qarşısının alınması üzrə tədbirlərin görülməsində rolunu daha dolğun əks
etdirməyə imkan verir. Məlumatın doğruluğu, onun qabaqcadan məlum olan xarakteri
və dəqiqliyi, yalnız səlahiyyətli hökumət orqanları üçün deyil, həmçinin riskə meylli
insanlar və təşkilatlar üçün nəzərdə tutulması, yalnız qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi
və müdafiənin təminatı deyil, həmçinin riski istisna edən və ya azaldan tədbirlərin
görülməsi, effektiv cavabın hazırlanması məqsədilə cəmiyyət qarşısında duran
vəzifələrə daha çox uyğun gəlir.
Maliyyə bazarında böhranların qarşısının alınması baxımından müxtəlif növ
böhranların QXS-nin istifadəsi üzrə toplanmış təcrübəni nəzərə almaq və
ümumiləşdirmək vacib hesab olunur. Risklərin idarə edilməsi və erkən qarşısının
alınması ilə əlaqədar yanaşmalar risk amillərinin təhlili, onların qiymətləndirilməsi,
məlumatın monitorinqi və toplanılması, qarşısını alma və idarə etmə üsullarının
planlaşdırılması zamanı ifadə olunan bir sıra ümumi cəhətlərə malikdirlər. Böhranların
29
erkən qarşısının alınması sistemlərinin fərqləndirici cəhətini kifayət qədər yüksək
həyata keçmə sürətinə malik demək olar ki tamamilə idarə olunmayan risklərin səbəb
olduğu çox sayda iştirakçılarla və zərərlərin böyük miqyası ilə şərtləndirilən
yanaşmanın sistemli şəkildə olmasıdır. Bu səbəbdən böhranların monitorinqinə,
proqnozlaşdırılmasına və erkən mərhələdə böhranın yaranma ehtimalının artmasını
müəyyən etməyə və gözlənilən təhlükə haqqında əvvəlcədən xəbər verməyə imkan
verən indikatorların axtarışına xüsusi diqqət yetirilir.
Maliyyə böhranları zamanı aktivlərin satılmasına, banka “hücuma”, böhranların
zəncirvarı reaksiyasının yayılmasına gətirib çıxardan investorların riskin artmasına
münasibətinin kəskin dəyişməsi halları məlumdur. Böhran istirakçılarının böyük
əksəriyyəti böhran haqqında xəbərin qısa ifadəsi və çatdırılması ilə bağlı psixoloji
amillərin nəzərə alınması zəruriliyini xüsusi qeyd edir. QXS-nin tətbiqi təcrübəsi risk
qruplarını və məsul orqanları düzgün və qısa müddətdə qabaqcadan xəbərdar etməyə
imkan verən xüsusiləşdirilmiş əlaqə sistemlərinin geniş istifadəsini təsdiqləyir.
Qabaqlayıcı tədbirlərin planlaşdırılmasına, hazırlığına və təcili reaksiya
verilməyə xüsusi diqqət yetirilir. Araşdırmanı ümumiləşdirərək böhranların erkən
qarşısının alınması sisteminin əsas elementlərini aşağıdakı şəkildə ayırmaq olar:
 təhlükələrin müəyyənləşdirilməsi, keçmişin ibrətlərinin nəzərə alınması, xarici və
daxili təhlükələrin və cəmiyyətin zəifliyinin qiymətləndirilməsi, məlumatların
toplanılması və işlənilməsi;
 sistemin işə hazırlanması, işçi heyətin və istifadəçilər qruplarının yoxlanılması və
təlimi;
 məqsədli qruplar və bütövlükdə cəmiyyət üçün təhlükə haqqında xəbərdarlığın qısa
şəkildə hazırlanması və müvafiq məlumatın yayılması, xəbərdarlığa olan reaksiyanın
qiymətləndirilməsi.
Həmçinin strukturu maliyyə bazarının xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, BMT-nin
30
QXS -nə verdiyi birinci tərifdən irəli gələn aşağıdakı elementlərlə tamamlamaq
lazımdır:
 ehtimal olunan böhranlı vəziyyətlərin proqnozlaşdırılması;
 riski istisna edən yaxud azaldan qabaqlayıcı tədbirlərin işlənib hazırlanması və tətbiqi
və effektiv reaksiyanın hazırlanması.
QXS strukturu və funksiyaları müəyyən sahədə və cəmiyyətin sosial-iqtisadi və
siyasi şəraitində böhranın yaranması riskindən asılı olaraq dəyişə bilərlər. Sistem
sadədən tutmuş həddindən artıq mürəkkəb, çox məqsədli, çox sayda təhlükələrə
yönəlmiş sistem nə qədər dəyişə bilər. Əsas məqam bazar iqtisadiyyatı subyektlərinin,
maliyyə bazarında böhranın yaranması riskinin amillərinin təsiri altında olan əhalinin
və ictimai qrupların tələbatlarının ödənilməsidir.
Erkən qarşısını alma və sabit sosial-iqtisadi inkişaf konsepsiyalarının müxtəlif
sosial-iqtisadi məqsədlər və istiqamətlər baxımından inkişaf etməsinə baxmayaraq
oxşar cəhətləri çoxdur. Ölkənin və dünya ictimaiyyətinin sabit sosial-iqtisadi inkişafı
ətraf mühitin vəziyyətinə görə narahatlığa və gələcək nəsillər üçün ehtiyat bazasının
müdafiəsi zəruriliyinə əsaslanır. BMT-nin inkişaf proqramı ilə işlənib hazırlanmış bu
konsepsiya inkişaf edən ölkələrdə yoxsulluğun və ətraf mühitin çirklənməsinin
artmasına bir növ cavab olmuşdur. QXS daha məhdud vəzifələri yerinə yetirir və sabit
inkişaf prosesinin bir hissəsidir. Erkən qarşısını alma sistemi bilavasitə təhlükə
yarandıqdan sonra iş düşə bilər, sabit sosial-iqtisadi inkişafın həyata keçirilməsi
siyasəti isə tədricən aparılır. Sabit inkişafın məqsədlərinə o cümlədən QXS ilə olduğu
kimi cari vəziyyətin yalnız qorunub saxlanılması deyil, həmçinin onun
yaxşılaşdırılması daxildir.
Böhranların QXS-nin istifadəsi üzrə toplanmış təcrübənin qiymətləndirilməsi
valyuta, maliyyə və bank böhranlarının qarşısının alınması təcrübəsi nəzərə alınmaqla
SWOC-təhlil (strengths – yaxşı cəhətlər, weakness – nöqsanlar, opportunities –
imkanlar, constraints – məhdudiyyətlər) əsasında aparılmışdır. Fəlakətlərin erkən
31
qarşısının alınması təcrübəsini ümumiləşdirərək QXS-nin qurulmasına məhdud və
geniş yanaşmanı ayırmaq olar. Məhdud mənada böhranların qarşısının alınması bütün
maraqlı təşkilat və şəxslərin o cümlədən valyuta, maliyyə və bank sahələrində böhran
meyllərinin tədqiqat nəticələri və iqtisadi inkişafın proqnozu haqqında, yeni risk
amilləri və böhranların yaranma və yayılma mümkünlüyünə təsir edən digər hadisələr
haqqında məlumatlandırılması deməkdir. Bu tədqiqatlar böhranların idarə edilməsi və
onların qarşısının alınması məsələlərilə məsğul olan orqanlar, elmi-tədqiqat
təşkilatları, ayrı-ayrı alimlər və maraqlı şəxslər tərəfindən aparılır.
Maliyyə bazarında böhranların erkən qarşısının alınması sisteminin işlənib
hazırlanması ötən əsrin 90-cı illərinin ortalarından başlamışdır. 1994-cü ilin Meksika
hadisələrindən sonra Latın Amerikası boyunca baş vermiş böhranların zəncirvari
reaksiyası ilə təşvişə gələn Yeddi qabaqcıl ölkələr qrupu 1995-ci ildə Halifaksda
keçirdiyi görüşdə Beynəlxalq Valyuta Fonduna valyuta böhranlarının erkən qarşısının
alınması sistemini hazırlamağı tövsiyə etmişdir. Maliyyə bazarında böhranların QXSnin
iki inkişaf mərhələsini ayırmaq olar. Birinci mərhələdə valyuta böhranlarının erkən
qarşısının alınması modeli işlənib hazırlanmış, onun tətbiqi təcrübəsi qazanılmışdır.
İkinci mərhələ modelin təkmilləşdirilməsi, onun maliyyə bazarının müxtəlif - borc,
valyuta fond seqmentlərinə yayılması, həmçinin böhranların qarşısının alınması üzrə
digər üsullar arasında həmin modelin yerinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlıdır.
BVF-nun böhranların erkən qarşısının alınması sisteminə birinci mərhələdə
valyuta böhranlarının qarşısının alınması üzrə miqyaslı sistem məsələsinin həlli üçün
yalnız, maliyyə bazarının digər seqmentlərilə əlaqələndirmədən, valyuta bazarında
böhranın yaranma vaxtının proqnozlaşdırılması üzrə ədədi model daxil idi və prinsip
etibarilə məhdud nöqteyi-nəzərindən müzakirə olunurdu. 1999-cu ilədək olan dövrdə
BVF valyuta böhranlarının qarşısının alınması üzrə əsas və yeganə üsul kimi bir neçə
modeli işləyib hazırlamış və onları tətbiq etməyə başlamışdır. Onun analitikləri böhran
hadisələrinin proqnozlaşdırılması üzrə riyazi modellərin işlənib hazırlanması və tətbiqi
32
sahəsində toplanılmış təcrübəni və həmin modellər üçün səciyyəvi olan
məhdudiyyətləri, həmçinin böhranların erkən qarşısının alınması sistemlərinin istifadə
təcrübəsini nəzərə almamışlar.
Fondun miqyaslı tənqidi nəticəsində iqtisadiyyatın tənzimlənməsinə və kapitalın
beynəlxalq hərəkətinin sürətli liberallaşmasına monetarizm yanaşmasına əsaslanan
“Vaşinqton konsensusu” siyasətindən imtina olunmuşdur. Bu mərhələdə böhranların
proqnozlaşdırılması üzrə statistik modellərin istifadəsinə mövcud yanaşmalar tənqidi
başa düşülmüşdür və onların aşağıdakı nöqsanları müəyyən olunmuşdur:
 yalnız kəmiyyət məlumatlarının təhlilinə əsaslanan böhranların qarşısının alınmasına
məhdud yanaşma;
 böhranın yaranma vaxtının proqnozlaşdırılmasının mümkünsüzlüyü;
 müxtəlif göstəricilərin kifayət qədər əlverışli və dəqiq olmaması;
 müxtəlif maliyyə sarsıntılarının milli spesifikasının nəzərə alınmasının mürəkkəbliyi;
 investorların böhranın ehtimalı haqqında reaksiyasının xarakterinin və onun şəraitin
sabitləşdirilməsinə və ya sabitliyinin pozulmasına təsirinin proqnozlaşdırılmasının
mümkünsüzlüyü;
 modellərin istiqamətlənmə subyektivliyi, müəyyən növ böhranlara istiqamətlənmə,
gözlənilməz hadisələrin proqnozlaşdırılmasının mümkünsüzlüyü;
 çox sayda yanlış siqnalların yaranmasına səbəb olan erkən qarşısını alma
modellərindən daxil olan siqnalların işlənilməsi metodikalarının mükəmməl olmaması.
BVF modelləri böhranın inkişafına təsir edən dəyişənlərin seçimi üçün aylıq
məlumatlardan istifadə edirlər. Böhran ehtimalı reqress modeli əsasında
qiymətləndirilir. Bu yanaşma ilə iki üstünlük əldə olunur: 1) model hər dəyişənin
statistik əhəmiyyətini asanlıqla müəyyənləşdirməyə imkan verir və 2) böhran
indikatorları valyuta böhranının yaranması ehtimalının ümumiləşdirilmiş göstəricisi
şəklində birləşir. BVF modelləri böhranın eyni tərifinə və eyni proqnozlaşdırma
33
dövrünə malikdirlər. Onların parametrləri Fondun dünya valyuta sisteminin
sabitliyinin qorunub saxlanılmasından ibarət olan əsas vəzifəsilə şərtləndirilmişdir.
Valyuta böhranlarının proqnozlaşdırma üsulları əsasında qarşısının alınması
sistemlərinin hazırkı inkişaf mərhələsinin özünəməxsus hüdudu Bergin və Patillonun
müvafiq “Valyuta böhranlarını əvvəlcədən söyləmək olarmı? Testlər” adı altında elmi
əsəri olmuşdur. Həmin əsərdə Asiya böhranından qabaq hazırlanmış üç əsas elmi işin
ümumiləşdirilmiş təhlili verilmışdir. Müəlliflərdən heç biri böhranların yaranma
vaxtını kifayət qədər dəqiq proqnozlaşdıra bilməmişdir, yanlış qorxuların sayı düzgün
siqnalların sayını üstələyirdi, statistik əhəmiyyətli nəticələr onu təsdiqləyirdi ki, bəzi
modellər öz nəticələrinə görə məlumatlandırılmış müşahidəçilərin nəticələrindən artıq
olmamışdır. Furman və Stiqlits, həmçinin “The economist” nəşriyyatı tərəfindən
aparılan analoji tədqiqatlar oxşar nəticələrə gətirib çıxartmışdır. Bunun səbəblərindən
biri kimi son böhranın izahı üçün daha uyğun olan indikatorların çox vaxt növbəti
böhranın izahı üçün uyğun olmaması faktı göstərilir.
Maliyyə bazarında iqtisadi böhranların təbiəti bir çox amillərdən asılıdır və
şəklini dəyişdirə bilər. Maliyyə bazarlarının qloballaşması və kapitalların beynəlxalq
hərəkətinə qoyulan məhdudiyyətlərin götürülməsi bazarlar və ölkələr arasında böhran
soklarının yayılmasına səbəb olur. Bu böhranın statistika baxımından mühüm olan
tərkibinin dəyişməsinə və modellərin proqnozlaşdırılmasının keyfiyyətinin aşağı
düşməsinə gətirib çıxardır. Bu halda diqqəti bütün böhran sarsıntıları üçün səciyyəvi
olan əlamətlərin üzərində cəmləmək yaxud maliyyə bazarında müxtəlif növ böhranları
səciyyələndirən kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinin daha tam uçotunu təmin etmək
lazımdır. Bir çox iqtisadçılar bu zaman böhranın bir növünün digərinin yaranmasına
səbəb olduğu valyuta, bank və borc böhranlarının qarşılıqlı asılılığını, həmçinin
böhranın ölkədən ölkəyə yayılması effektinin ifadəsini qeyd edirlər. Modellərin
təkmilləşdirilməsi üçün maliyyə bazarının müxtəlif seqmentlərində böhranlarla bağlı
olan göstəriciləri və qonşu ölkələrdə böhranların mövcudluğunu nəzərə almaq
34
məqsədəuyğundur. Maliyyə bazarında böhranlar kimi çox amilli diskret hadisələrinin
yüksək dəqiqliklə proqnozlaşdırılması çətin məsələdir, bu səbəbdən onların erkən
qarşısının alınması üzrə təqdim olunmuş üsullar zəifliyin təhlilinin birinci pilləsi ola və
risklərin və keyfiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi üsullarını tamamlaya bilər.
BHB xətti ilə bank nəzarəti təcrübəsində böhranların erkən qarşısının alınması
üsullarının tətbiqi nümunələrini müzakirə edək.
BHB-nın vəzifələrindən biri milli bank sistemlərinin möhkəmləndirilməsi və
bank böhranlarının qarşısının alınması üçün mərkəzi bankların əməkdaşlığının inkişaf
etdirilməsidir. Bu məqsədlə 1988-ci ildə bankların şəxsi kapital norması haqqında
Bazel sazişi (Bazel-1) bağlanmışdır, onun yeni redaksiyası (Bazel-2) 2004-cü ilin iyun
ayında nəşr olunmuşdur. Həmin saziş qabaqlayıcı tədbirləri təklif edir və bank kapital
kifayətliliyinin təminatı, bank nəzarətinin gücləndirilməsi və bazar intizamının
möhkəmləndirilməsi yolu ilə bank böhranlarının qarşısının alınması üsullarını nəzərdə
tutur. BHB erkən qarşısını alma üsullarından istifadə etməyi tövsiyə edir.
Bank böhranlarının qarşısının alınması üsulları daha ətraflı şəkildə Bazel Bank
nəzarəti komitəsinin “Effektiv bank nəzarətinin əsas prinsiplərinə” əsaslanan
Problemli banklara nəzarət üzrə təlimatda izah olunub. Təlimat iki hissədən ibarətdir:
birinci hissə böhranların qarşısının alınmasının ümumi metodoloji məsələlərinə və
sisteminə, ikincisi – vəziyyətin düzəldilməsi prosedurlarına və böhranların aradan
qaldırılmasına həsr olunub. Təlimatda böhranların erkən qarşısının alınması üzrə
statistik modellərə əsaslanan bankların kəmiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi
üsulları, bankların fəaliyyətinin keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərinin kompleks
qiymətləndirilməsindən ibarət olan nəzarət üsulları, məlumatların toplanılması üçün
məlumat yolları, böhran baş verdiyi halda qabaqlayıcı tədbirlərin planlaşdırması və
digər tədbirlər tövsiyə olunur.
Bankların maliyyə göstəricilərinin qiymətləndirilməsi üzrə kəmiyyət üsulları
müxtəlif indikatorların qurulmasına, onların inkişaf tendensiyasının müəyyənləşdi-
35
rilməsinə, göstəricilərin onların eyni növ banklar qrupu üzrə qiymətləri ilə
müqayisəsinə əsaslanır. Erkən qarşısını almanın bəzi statistik modelləri müəyyən
olunmuş zaman kəsiyi çərçivəsində bank problemlərinin yaranma ehtimalının
qiymətləndirilməsi üçün, digərləri isə baş verə biləcək gələcək zərərin proqnozlaşdırılmasına
əsaslanan bankların ödəmə qabiliyyətinin proqnozlaşdırılması üçün
nəzərdə tutulub. Modellər üçün giriş məlumatı kimi obyektiv qiymətləndirilə biləcək
bank sisteminin və bankların vəziyyət göstəriciləri çıxış edir. Modellərdə
idarəetmənin, risklərin qiymətləndirilməsinin, daxili nəzarətin keyfiyyəti, həmçinin
rəqabət qabiliyyəti və xarici amillərin təsiri kimi göstəriciləri nəzərə almaq çətindir.
Bu səbəbdən böhranın erkən qarşısının alınması modelləri yalnız bankın vəziyyətinin
tədqiqinin davam etdirilməsi zəruriliyi haqqında xəbərdaredici siqnal verirlər, bu da
məhdud zaman və ehtiyatlar şəraitində nəzarət orqanlarına bütün səylərini
problemlərin yaranma ehtimalı yüksək olan kredit təşkilatlarında cəmləşdirməyi,
bankların özlərinə isə mənfi amillərin təsirinin qarşısını almağa kömək edir.
Nəzarət orqanlarının böhran hadisələrinin erkən qarşısının alınması üzrə statistik
modellərin istifadəsinə artan maraq onunla şərtləndirilmişdir ki, bankların cari
vəziyyətini təsvir edən digər üsullardan fərqli olaraq həmin modellər bank
problemlərinin proqnozlaşdırılmasına istiqamətlənmişdir. Müxtəlif ölkələrin nəzarət
orqanları onları öz təcrübəsində tətbiq edirlər. Statistik modellər riski artan bankların,
onların reytinqinin aşağı düşməsi ehtimalının qabaqcadan müəyyənləşdirilməsi,
müflisləşmənin və dəyə biləcək zərərin proqnozlaşdırılması üçün istifadə olunurlar.
Böhranların erkən qarşısının alınması üzrə statistik modellərin istifadəçiləri
onların aşağıdakı xüsusiyyətlərini qeyd edirlər:
 Böhran növlərinin və onların indikatorlarının seçimi, bunun əsasında
sarsıntıların erkən qarşısının alınması modellərinin yaradılması, böhranların
proqnozlaşdırılması zamanı ondan əvvəlki təcrübənin nəzərə alınması subyektiv amillə
şərtləndirilmişdir.
36
 Maliyyə bazarının dəyişiklikləri, onun fəaliyyətinin mürəkkəbləşməsi və böhran
hadisələri haqqında statistik məlumatların azlığı şəraitində istifadə olunan
proqnozlaşdırma metodikalarının effektivliyini daima qiymətləndirmək lazımdır.
 Proqnoz əsas məlumatların keyfiyyətli, modellərin effektiv olduğu dərəcədə
doğru olacaq. Proqnozlaşdırmanın zaman intervalı proqnozların yüksək dəqiqliyi
tələblərinin yerinə yetirilməsi üçün müəyyən olunur; zaman intervalı adətən bir neçə
aydan üç ilə qədər diapazonunda yerləşir.
 Reytinqlərin dəyişməsinin proqnozlaşdırılması modelləri üçün zaman intervalı
müflisləşmələrin və ya gözlənilən zərərin proqnozlaşdırılması modelləri üçün zaman
intervalı ilə müqayisədə daha qısadır.
 İstənilən proqnozlaşdırma modellərində səhvlər ola bilər: yanlış siqnallar və
böhranların nəzərdə qaçırmaları.
 Nəzarət orqanlarının fikrincə bu zaman bazarın problemli iştirakçılarının sabit
kimi qiymətləndirildiyi nəzərdən qaçırmalar daha təhlükəlidir. Bu hal həmin
istirakçıların risklərini artırır və böhranın həllinə yönələn xərclərin çoxalmasına səbəb
olur. Bu səbəbdən modellər bu tip səhvlərin azaldılmasına istiqamətləndirilir,
baxmayaraq ki, yanlış siqnallar nizamlayıcı orqanlar üçün mənfi nəticələnirlər, çünki
qüvvələrin yayınmasına gətirib çıxardırlar.
Böhranların erkən qarşısının alınması modellərindən istifadə edən bank nəzarəti
orqanları daima onların test yoxlamasını keçirirlər. ABŞ-ın FES (Federal Ehtiyat
Sistemi) hər il SEER modellərinin proqnozlarının keyfiyyətini və risklərin reytinqini
onların cari göstəricilərə uyğunluq dərəcəsini müqayisə edərək qiymətləndirir.
Proqnozun keyfiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün əvvəlcədən söylənilən hadisələrin
sayı real baş verən hadisələrin sayı ilə müqayisə edilir. Analoji olaraq Fransanın Bank
Komissiyası müntəzəm surətdə ödəmə qabiliyyətinin proqnozlaşdırılması üzrə modelin
işinin düzgünlüyü qiymətləndirilən məruzələr nəşr etdirir. Reytinqin, müflisləşmənin,
ödəmə qabiliyyətsizliyinin və ya gözlənilən zərərlərin azaldılması ehtimalının
37
proqnozlaşdırılması çətinliyi və modellərin təkmilləşdirilməsinin davam etdirilməsi
zəruriliyi qeyd olunur.
Erkən qarşısını alma modellərinin xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi onların
aşağıdakı yaxşı cəhətlərini ayırmağa imkan verir:
 maliyyə bazarlarının vəziyyətinin və onların iştirakçılarının kəmiyyət
göstəricilərinin müntəzəm və obyektiv qiymətləndirilməsinin təmin edilməsi;
 erkən mərhələlərdə böhranların yaranma ehtimalının müəyyən olunmuş
meyarlar üzrə müəyyənləşdirilməsi;
 analitiklərin fikrinin subyektivliyindən uzaq olmağa imkan verən məlumatların
işlənilməsi üzrə standart prosedurların istifadə edilməsi;
 çox saylı indikatorları böhran sarsıntıları riski üzrə vahid qiymətləndirmə
tədbirinə birləşdirmək imkanı.
38
2.2 Maliyyə bazarlarındakı qlobal böhranlarla mübarizə sistemi və
həmin sistemin əsas metodları
Maliyyə bazarında böhranların yaranması riskinin idarə edilməsi ehtiyacı
böhranların qarşısının alınması üzrə xüsusiləşdirilmiş sistemin işlənməsini və
yaradılmasını şərtləndirir. Yuxarıda risklərin erkən qarşısının alınmasına və idarə
edilməsinə əsaslanmış müxtəlif yanaşmalar, həmçinin böhranın yaranma ehtimalının
azaldılması üçün istifadə olunan üsullar və tədbirlər təhlil edilmişdir. Bu yanaşmalar
bir sıra ümumi xüsusiyyətlərə malikdirlər və cəmiyyətin sabit inkişafı strategiyasının
bir hissəsidir. Böhranların qarşısının alınması sisteminin (BQAS) işinin əsası kimi
götürülə biləcək əsas prinsipləri qeyd edək.
Risklərin idarə edilməsi və erkən qarşısının alınması sistemləri maliyyə
bazarında böhranların qarşısının alınması məqsədilə nisbətən qısa müddət əvvəl tətbiq
edilməyə başlamışdır. Bu baxımdan risklərin idarə edilməsi və valyuta, bank
böhranlarının erkən qarşısının alınması sistemləri daha çox inkişaf etmişdir. Göstərilən
sistemlərin əsas dəyərli cəhətlərini müzakirə edək. Böhranların erkən qarşısının
alınması sistemlərinin əsas üstünlüyü az idarə edilən risklərin qarşısının alınmasına
sistem yanaşma və qabaqcadan görülə biləcək böhranların proqnozlaşdırılması üzrə
inkişaf etmiş üsullardır. Böhranların yaranması risklərinin idarə edilməsi sisteminin
əsas üstünlüyü onun təhlükələrin və risklərin cari profilinin (çevrəsinin) hərtərəfli
nəzərə alınmasına və qiymətləndirilməsinə, həmçinin böhranların yeni növlərinin
yaranmasına səbəb olan amillərin aşkarlanmasına istiqamətlənməsidir.
Sabit inkişaf prosesinin tərkib hissəsi kimi böhranların QAS-nin məqsədi sosialiqtisadi
sahədə müsbət nəticələrin təmin edilməsindən və uzun müddət qorunub
saxlanmasından ibarətdir. Sabit inkişaf siyasətini yürüdən cəmiyyət daima təbii və
antropogen böhranlardan müdafiə axtarışındadır.
Dünya böhranı dünyanın bütün ölkələrinə bu və digər formada öz təsirini göstərir.Böhran təsirindən heç bir ölkə sığortalkanmayıb Azərbayucan iqtisadiyyatınada müəyyən təsirilərin göstərməkdə davam edəcəkdir.Gec-tez bu təsirlər olacaqdı, dolların kursu Azərbaycanda yüksələcəkdi.Rusiya kimi nəhəng dövlət dollar böhranına tab gətirə bilmədisə,dalğa bizədə gəlib çıxmalı idi.
İqtisadi böhranlar- valyutalar ,qızıl,strateji məhsullar ətrafında baş verir.Prossesin Azərbaycana təsirində səbəbin kömrükçülərin müəyyən rolu oldu.Rusiyada satılmayan məhsulların Azərbaycana gətirilərək dollara çevrilməsində onların xüsusi rolu var.
Bəzi üzdə ki, iqtisadçı kimilərinsə yersiz,səbatsız proqnozları isə özlərini rüsvay,biabır etməklə yadda qaldılar
1 Dünya inteqrasiya modelinə diqqətlə yanaşmaq
2 Xar


                                                                                                                                                   Oxunub: 4720




Şərh müəllifi: TAO                 Tarix: 22 yanvar 2018 06:08                 [ Cavabla ]


The Citizen Mens Eco-Drive Satellite Wave Air is rolex replica sale uniquely engineered to capture the day, date and time signals from rolex replica satellites in space that orbit high above the earth! With an advanced satellite timekeeping system that delivers higher sensitivity than other models, that is exactly why we said that the replica watches sale of the jet age! The new Satellite Wave-Air has a more mainstream look, better technology and is attractively priced. With a fake rolex sale peripheral green spiral on the dial and lateral green inserts in the ceramic case the rolex replica sale has been designed to look interesting, while allowing light to tag heuer replica sale pass through it. But the hands and indicators are quite easy to see.



                        




Şərh bildir!
Ad və soyadınız :

E-Mail:


Qalın mətn Maili mətn Vurğulanmış mətn Silinmiş mətn | Sol kənar üzrə düzləşdir Mərkəz üzrə düzləşdir Sağ kənar üzrə düzləşdir | Təbəssümlərin əlavə edilməsi Linkin əlavə edilməsiQorunmuş linkin əlavə edilməsi Rəngin seçimi | Gizli mətn Sitatın əlavə edilməsi Seçilmiş mətni kiril əlifbası transliterasiya ilə dəyişdir Spoylerin yerləşdirməsi

Təhlükəsizlik kodu:
Təhlükəsizlik kodunun təsviri üçün bu şəkildəki kodu daxil edin
yenilə, əgər kod görünmürsə


Təhlükəsizlik kodunu daxil edin: